Άγρια και καλλιεργημένη φύση στις Βόρειες Σποράδες

Ελαιώνες και οπωροφόρα

Είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς μεσογειακό τοπίο χωρίς ελαιόδεντρα. Η ελιές είναι το κατεξοχήν καλλιεργούμενο δέντρο στην περιοχή της Μεσογείου. Στις Βόρειες Σποράδες θα δείτε άγριες ελιές στη μακία και καλλιεργούμενες κοντά σε κατοικημένες περιοχές. Εκτός από τον ευλογημένο καρπό τους και το πολύτιμο ελαιόλαδο, οι ελιές παρέχουν και καυσόξυλα για το χειμώνα. Η ελιά είναι άριστα προσαρμοσμένη στα ξηρά καλοκαίρια ενώ δεν αντέχει τη παγωνιά, ευδοκιμεί επομένως μόνο σε μεσογειακάκλίματα, σε σημείο που η παρουσία της να αποτελεί δείκτη για το κλίμα της περιοχής.

Στα κατοικημένα νησιά των Βορείων Σποράδων, τα περιβόλια και τα χωράφια είναι συγκεντρωμένα γύρω από τα χωριά, είτε στις πεζούλες που έχουν διαμορφωθεί με τις περίφημες ξερολιθιές, όπως θα δείτε στην Αλόννησο ή σε πεδιάδες, όπως αυτή του Στάφυλου στη Σκόπελο. Καλλιεργούνται κυρίως αμπέλια και οπωροκηπευτικά. Υπάρχουν ακόμα λεμονιές, πορτοκαλιές, συκιές, καστανιές, αμυγδαλιές, δαμασκηνιές, μουριές, κερασιές και ροδιές, είτε ως μεμονωμένα δέντρα είτε ως δενδρώνες, χαρίζοντας ποικιλομορφία στο τοπίο των νησιών.
Στα τέλη Απριλίου με αρχές Μαΐου, το έδαφος στους ελαιώνες και τους οπωρώνες μεταμορφώνεται σε μια πραγματική θάλασσα από αγριολούλουδα. Χιλιάδες παπαρούνες (Papaver rhoeas) σαν κόκκινες πινελιές πάνω στην αραιοσπαρμένη γη, ανακατεύονται με το φωτεινό κίτρινο της μαργαρίτας (Chrysanthemum Coronarium) δημιουργώντας μια πανδαισία χρωμάτων. Πολλοί εκπρόσωποι του γένους Ιεράκιον (Hieracium spec) και Κρεπίς (Crepis spec) φυτρώνουν εδώ. Εδώ θα δείτε και τους νηματοειδείς καρπούς του γένους Τραγοπώγων (Tragopogon spec).

Πολύχρωμα λουλούδια στα κράσπεδα των δρόμων

Η ομορφιά ενός τόπου δεν βρίσκεται μόνο στα σπάνια πράγματα, αλλά και στα απλά, τα συνηθισμένα. Περπατώντας στα νησιά, περνάμε μέσα από οπωρώνες κι από περιβόλια, από χέρσα λιβάδια και θαμνότοπους, ανεβαίνουμε τους λοιμούς με τις ξερολιθιές, και η φύση μας εντυπωσιάζει για μια ακόμα φορά με την ποικιλία και την ομορφιά της. Σε μέρη όπως τα εγκαταλειμμένα χωράφια και τα κράσπεδα των δρόμων συναντάμε φυτικά είδη που προέρχονται από εντελώς διαφορετικούς βιότοπους, δημιουργώντας μια νέα σύνθεση με το δικό της πολύμορφο χαρακτήρα. Χαρακτηριστικό φυτό που συχνάζει στις άκρες των δρόμων είναι η μάλβα η άγρια (Malva sylvestris) με τα βιολετί άνθη της. Μαζί με τα άνθη της κίτρινης μαργαρίτας (Chrysanthemum coronarium) και της τσιτσιμπόλας (Chrysanthemum segetum) , φτιάχνουν έναν παράδεισο για τα χιλιάδες ιπτάμενα ζωύφια που τα επισκέπτονται συχνά πυκνά για ανεφοδιασμό. Άλλο φυτό που φυτρώνει σε σημεία που υπάρχουν σωροί από πέτρες, στη βάση μιας ξερολιθιάς ή στο περιθώριο μιας λόχμης, είναι η άκανθος η ακανθώδης (Acanthus spinosus), κοινώς μουτρούνα, που το περίτεχνο σχήμα της αποτελούσε στην αρχαιότητα πρότυπο για τους κίονες. Σε τέτοια μέρη συχνάζουν και το καρφόχορτο (Pallenis spinosa), η πικραγγουριά (Ecballium elaterium), ο κίτρινος ασφόδελος (Asphodeline lutea), το σπερδούκλι (Asphodelus aestivus), το φασσόχορτο (Prasium majus), το αγριάγκαθο (Notobasis syriaca) όπως και διάφορες ίριδες (Iris spec).
Σε τοίχους ή σωρούς από πέτρες θα δείτε και τον απήγανο, ή ρούτα η βαρύοσμος (Ruta graveolens), ένα φυτό που φτάνει μέχρι μισό μέτρο σε ύψος και τα φύλλα του, όταν τρίβονται, αναδίδουν μια έντονη, εντελώς ιδιάζουσα μυρωδιά. Παλιότερα χρησιμοποιούσαν τα φύλλα του απήγανου ως πρόσθετο στην παρασκευή κρασιού, ή ως καρύκευμα αλλά και για τις ιαματικές τους ιδιότητες. Επίσης συχνά γύρω από τοίχους φυτρώνει το λυχναράκι ή λουμίνια (Ballota acetabulosa).
Μέρη σαν αυτά, όπως τα κράσπεδα των δρόμων και τα εγκαταλειμμένα χωράφια, θα περίμενε κανείς να είναι μονότονα και νεκρά από ζωή, όμως τελικά μόνο έτσι δεν είναι. Αν περάσετε από εδώ την άνοιξη ή νωρίς το καλοκαίρι θα δείτε αυτές τις "ερημιές" να μετατρέπονται σε έναν ολάνθιστο κήπο από αγριολούλουδα: η βοϊδόγλωσσα (Echium plantagineum), το Anchusa azurea, το ασπροθύμαρο (Phagnalon graecum), είδη του γένους Φλόμος (Verbascum spec), το Phagnalon rupestre. Τα ονόματα μπορεί να μη σας λένε πολλά, το θέαμα όμως θα σας αποζημιώσει. Και η σύνθεση δεν είναι ποτέ η ίδια. Άλλοτε το τοπίο ευωδιάζει από τις λαδανιές με τα βιολετιά άνθη τους, άλλοτε πάλι είναι το σκουλαρίκι (Briza maxima) ή το λαγόχορτο (Tragopogon porrifolius) που χαρίζουν στο τοπίο τη μοναδικότητα του.
Κάθε μέρος είναι διαφορετικό, και έτσι όσο προχωράτε, τόσο θα ανακαλύπτετε τον πλούτο των σχημάτων και των χρωμάτων αυτού του μικρού φυτόκοσμου που ζει στα κράσπεδα των δρόμων. Λυτός ο οικολογικός θησαυρός των δρόμων και των μονοπατιών θα σας συντροφεύει στη βόλτα σας μέχρι να φτάσετε στο επόμενο χωριό, και έτσι είναι παντού στις Βόρειες Σποράδες (με εξαίρεση τη Χώρα της Σκιάθου και την περιοχή των μεγάλων ξενοδοχείων με τις εκτάσεις γκαζόν). Κάπου κάπου θα συναντάτε τα ερείπια ενός εγκαταλειμμένου σπιτιού που δένουν παράξενα με αυτό το άγριο και ταυτόχρονα ρομαντικό τοπίο. Και τα ερείπια έχουν τους δικούς τους ιδιαίτερους κατοίκους: εδώ φυτρώνει ένα είδος τσουκνίδας, η ούρτικα η σφαιριδιοφόρος (Urtica pilulifera), με ύψος από 30 εκατοστά μέχρι ένα μέτρο, που όπως και η συνηθισμένη τσουκνίδα, είναι δείκτης νιτρικών του εδάφους, αλλά και τσουκνίδες του γένους Περδικουλι (Parietaria spec), που ευδοκιμούν σε τοίχους, βράχους και ανάμεσα σε πέτρες.
Ένα άλλο φυτό που θα δείτε συχνά φυτεμένο σε κήπους και πλατείες αλλά και άγριο ανάμεσα στα ερείπια, είναι το μπούζι. Το πιο κοινό είδος μπούζι (Carpobrotus edulis) βγάζει κόκκινα ανθάκια και κατάγεται από τη νότια Αφρική, σήμερα όμως έχει εξαπλωθεί από τον άνθρωπο σε ολόκληρη σχεδόν τη Μεσόγειο.

Βιβλιογραφία
Βόρειες Σποράδες - Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο (Gerald Hau-Claus Peter Hutter)