Υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες στα νησιά του Αρχιπελάγους των Β. Σποράδων
τα έτη 1994 -1995

Την άνοιξη του 1994 η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων ξεκίνησε μια υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα στα ακατοίκητα νησιά των Β. Σποράδων, Περιστέρα Κυρά - Παναγιά και Ψαθούρα, έχοντας σαν κύριο στόχο τον εντοπισμό πιθανών θέσεων αρχαίων ναυαγίων.
Η περιοχή των Β. Σποράδων ήταν ήδη γνωστή στην Εφορεία για την ύπαρξη εναλίων αρχαίων. Παλαιότερες έρευνες καθώς και πληροφορίες για κρούσματα αρχαιοκαπηλίας και κατασχέσεις αρχαίων που προέρχονταν από παράνομη υποβρύχια δραστηριότητα επιβεβαίωναν την ύπαρξη πολλών αρχαίων ναυαγίων. Η γενναιόδωρη χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού το 1994 μας έδωσε την δυνατότητα να ξεκινήσουμε ένα ερευνητικό πρόγραμμα για τον εντοπισμό, την προστασία και την ανάδειξη των ενάλιων αρχαίων μιας πολλά υποσχόμενης θαλάσσιας περιοχής.

Η μορφολογία του αρχιπελάγους των Β. Σποράδων με την πληθώρα νησιών και βραχονησίδων αναμφισβήτητα χρησίμευε στην αρχαιότητα ως σημαντικό θαλάσσιο εμπορικό πέρασμα για τα πλοία που ταξίδευαν και συνέδεαν την Κεντρική και Νότια Ελλάδα με τις βόρειες περιοχές. Τα νησιά των Β. Σποράδων γνωστά για την καταπράσινη βλάστηση τους, σε αντίθεση με τα νησιά των Κυκλάδων, πρέπει να θεωρηθούν ως δύο διαφορετικά συμπλέγματα νησιών που ανήκουν γεωλογικά στην ίδια περιοχή, η οποία επεκτείνεται ανατολικά του νομού Μαγνησίας. Το κυρίως συγκρότημα στο οποίο συμπεριλαμβάνεται και το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Β. Σποράδων αποτελείται, από τα νησιά Σκιάθος, Σκόπελος, Αλόννησος και Πελαγοννήσι ή Κυρά Παναγιά μαζί με τα μικρότερα δύο νησιά Άγιος Πέτρος και Φαγκρού ή Πελερίσσα. Το δεύτερο συγκρότημα περιλαμβάνει τη Σκύρο και τα ακατοίκητα νησιά Γιούρα, Ξηρό, Πιπέρι και Ψαθούρα. Και τα δύο νησιωτικά συγκροτήματα μαζί με τους διάφορους υφάλους της περιοχής αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά ναυτικά περάσματα του Β. Αιγαίου.
Η αρχαία ονομασία των νησιών των Β. Σποράδων με μεγάλη δυσκολία και επιφύλαξη μπορεί να αποδοθεί στα νησιά αυτά σήμερα. Ακόμη και η σημερινή ονομασία πολλές φορές μπερδεύεται με αποτέλεσμα να αποδίδονται περισσότερες από μια ονομασίες στα νησιά αυτά. Ενδεικτικό είναι ότι σε χάρτες του 16ου αιώνα η νήσος Κυρά Παναγιά εμφανίζεται ως Πελαγοννήσι, Πελερίσσα ή ακόμα Αλόννησος.
Η Αλόννησος που θεωρείται η αρχαία ΙΚΟΣ ονομάζεται Λιαδρόμια, Χελιδρόμια ή ακόμα Δρόμι. Η νήσος Γιούρα ονομάζεται Γεροντία, η Ψαθούρα Ευθύρα ή Ευδυμία και τα Σκάτζουρα είναι γνωστά ως Σκαντίλη, ενώ το Πιπέρι ως Ιρρεσία. Η αρχαία Πεπάρηθος η σημερινή Σκόπελος είναι ίσως η μοναδική αρχαία ονομασία που μπορεί να αποδοθεί με σιγουριά.
Το Μάιο του 1994, με τη βοήθεια του κ. Δημήτρη Μαυρίκη, εντοπίσθηκαν έξι (6) διαφορετικά ναυάγια τα οποία χρονολογούνται από τον 5ο π.Χ. αιώνα μέχρι και την Βυζαντινή περίοδο 11-12ο μ.Χ. αιώνα. Ο κ. Μαυρίκης είχε ήδη υποδείξει το 1992 στην Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων ένα ναυάγιο Ελληνιστικών Χρόνων στο ακρωτήριο Τσέλιος και το κλασσικό ναυάγιο στη Νήσο Περιστέρα και είναι γνωστό ότι έχει ήδη αμοιφθεί για όλες τις υποδείξεις.
Η παρουσίαση αυτή αφορά τα δύο πιο σημαντικά ναυάγια που βρέθηκαν το 1994, το Βυζαντινό και αυτό του 5ου π.Χ. αιώνα.

Βυζαντινό ναυάγιο

Σε ένα διάστημα τεσσάρων [4] ημερών τον Μάιο του 1994 μια μικρή ομάδα δυτών της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων εντόπισε από το 12-μετρο καΐκι « Ίκαρος» του κ. Μαυρίκη το μεγαλύτερο μέχρι σήμερα γνωστό ναυάγιο Βυζαντινών Χρόνων. Σε βάθος 50 - 55 μ. βρέθηκαν στον αμμώδη πυθμένα δύο διαφορετικοί σωροί αμφορέων σε απόσταση 5,5 μέτρων ο ένας από τον άλλο και ύψους τουλάχιστον 2 μ. πάνω από την επιφάνεια του πυθμένα. Κατά την διάρκεια της ολιγοήμερης έρευνας που διεξήχθη στο δύσκολο βάθος των 55 μ. πραγματοποιήσαμε μία προκαταρκτική φωτογραμμετρική αποτύπωση της υπάρχουσας κατάστασης του ναυαγίου στον πυθμένα.
Ο πρώτος σωρός [Α] με προσανατολισμό από Β προς Ν. έχει μήκος 16 μ. και μέγιστο πλάτος 5 μ. Στο ΝΔ τμήμα του ναυαγίου εντοπίστηκε ανάμεσα στους αμφορείς μία ακέραιη άγκυρα Βυζαντινών Χρόνων τύπου "Υ". Δύο όμοιες άγκυρες έχουν ανελκυστεί από το ναυάγιο Βυζαντινών Χρόνων του Αγ. Ιωάνννη Θεολόγου.
Ο δεύτερος σωρός [B] που έχει μήκος 15,50 μ. και πλάτος 5 μ. βρίσκεται στον αμμώδη πυθμένα με δυτική/νοτιοδυτική κατεύθυνση. Κοινό χαρακτηριστικό των δύο σωρών είναι ο ίδιος τύπος αμφορέων.
Αξιοσημείωτο επίσης είναι το γεγονός ότι στον σωρό [Α] οι αμφορείς είναι προσανατολισμένοι προς την ίδια σχεδόν κατεύθυνση, ενώ στον σωρό [Β] είναι άτακτα ριγμένοι. Επιπρόσθετα στο σωρό [Α] διακρίνονται τουλάχιστον τέσσερις [4] σειρές από αμφορείς, ενώ στο σωρό [Β] μόνο δύο[2].
Η σπουδαιότητα του ναυαγίου, για το οποίο έχει προγραμματιστεί μελλοντική έρευνα, είναι πολύ μεγάλη επειδή πρώτον δεν γνωρίζουμε, εάν πρόκειται για ένα ή δύο διαφορετικά ναυάγια το ένα δίπλα στο άλλο και δεύτερον επειδή και οι δύο σωροί, βρίσκονται μέσα στην άμμο και σε συνδυασμό με το μεγάλο βάθος υπάρχουν αρκετές πιθανότητες να σώζεται τμήμα του ίδιου του σκαριού του πλοίου.
Εδώ θα πρέπει να αναφερθούμε στο γεγονός ότι ένα ακόμα ναυάγιο του 12ου αιώνα μ.Χ. έχει βρεθεί στην περιοχή της νήσου Κυρά - Παναγιάς και έχει διερευνηθεί από τον Ρ. Throckmorton το 1979. Από το συγκεκριμένο ναυάγιο ανελκύστηκαν περισσότερα από 700 αντικείμενα Βυζαντινών Χρόνων, κυρίως πινάκια με παραστάσεις πουλιών, ζώων και ψαριών.  Ένα ακόμα ναυάγιο Βυζαντινής Εποχής βρέθηκε κατά την διάρκεια της έρευνας που πραγματοποίησε η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ακρωτήριο Κάτεργο στη νήσο Κυρά-Παναγιά.

Το Κλασικό Ναυάγιο στη Ν. Φαγγρού

Το πιο σημαντικό εύρημα ανακαλύφθηκε την ίδια περίοδο όταν κλιμάκιο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων κατά την διάρκεια αναζήτησης διάσπαρτων Βυζαντινών αμφορέων στην ανατολική πλευρά της νήσου Φαγκρού ή Πελερίσσα εντόπισε σε βάθος 30 - 37 μ. στην κατωφέρεια του πυθμένα σωρό από αμφορείς του 5ου π.Χ. αιώνα, οι οποίοι προέρχονται από την αρχαία πόλη Μένδη στην Χαλκιδική.
Η σπουδαιότητα του ευρήματος αναγνωρίστηκε αμέσως από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων και δόθηκε άμεση προτεραιότητα τον Σεπτέμβριο και Οκτώβριο του ίδιου χρόνου προκειμένου να αποτυπωθεί η υπάρχουσα κατάσταση του ναυαγίου με τη μέθοδο της υποβρύχιας φωτογραμμετρίας.
Για δύο βδομάδες συνεργείο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων έχοντας σαν βάση το καΐκι του κ. Μαυρίκη, πραγματοποίησε ένα πρώτο σχέδιο της υπάρχουσας κατάστασης. Το κυρίως φορτίο του ναυαγίου το οποίο καλύπτει μια περιοχή 80 μ2 περίπου ξεκινάει από το βάθος των 28 μ. στον βραχώδη με κατά τόπους άμμο και Ποσειδώνια καλυμμένο πυθμένα, περνάει την περιοχή της λεγόμενης αποχής -η γεωλογική αυτή έξαρση μπορεί να Θεωρηθεί ως η προϊστορική ακτογραμμή του νησιού- και καταλήγει στον αμμώδη πυθμένα στο βάθος των 36 μ. Το μεγαλύτερο σωζόμενο μήκος είναι 15 μ. και πλάτος 11 μ. στο βάθος των 35 - 36 μ.
Τα αποτελέσματα της προκαταρκτικής έρευνας και το σχέδιο φωτογραμμετρικής αποτύπωσης που υλοποιήθηκε το 1994 από τους αρχιτέκτονες Β. Κονιόρδο του Υπουργείου Πολιτισμού και Δ. Καρανταΐδη του Υπουργείου Μακεδονίας και Θράκης ήταν τόσο ενθαρρυντικά ώστε να αποφασιστεί η ένταξη της ανασκαφής τον ναυαγίου στο πρόγραμμα ερευνών της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων για το έτος 1995.
Τον Ιούνιο του 1995 και μετά από εντατικές προετοιμασίες ενός περίπου μηνός ξεκίνησε η έρευνα του ναυαγίου. Όλες οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν πάνω από το καΐκι "Παναγιά Καμαρίου" του κ. Χατζηαντωνίου, ο οποίος ανέλκυσε στα δίχτυα του το Ελληνιστικό άγαλμα γυναικείας μορφής στα νερά της Καλύμνου. Στον όρμο του Αγ. Πέτρου εγκαταστήσαμε μία πρόχειρη κατασκήνωση όπου διανυκτέρευε τμήμα της ομάδας του καταδυτικού συνεργείου της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων.
Οι πρώτες δέκα ημέρες αφιερώθηκαν στην πολύ δύσκολη αλλά και επιτυχή εγκατάσταση ενός υποβρύχιου καννάβου 2X2. μ. από σωλήνα αλουμινίου διαμέτρου 3,2 cm στο ρηχότερο τμήμα του ναυαγίου καθώς επίσης και στην τοπογραφική αποτύπωση του χώρου του ναυαγίου και της ένταξης του στο γεωδαιτικό δίκτυο της Ελλάδος. Ο κάνναβος αναπτύχθηκε σε τρεις σειρές Α,Β,Γ οι οποίες διαμόρφωσαν τις τομές 1,2,3,4,
Οι υπόλοιπες είκοσι περίπου ημέρες αφιερώθηκαν στον επιφανειακό καθαρισμό του ναυαγίου και στην ανασκαφή με το σύστημα του air lift, των τομών A3 + Α4 καθώς επίσης και στην συμπλήρωση της σχεδιαστικής αποτύπωσης με επί τόπου μετρήσεις.
Η ανασκαφή ξεκίνησε από την τομή Α4 σχεδόν στο ρηχότερο σημείο του ναυαγίου. Η επιλογή του σημείου αυτού έγινε για δύο κυρίως λόγους, πρώτα επειδή στο βάθος των 29 μ. η παραμονή μας θα ήταν μεγαλύτερη και, δεύτερον επειδή πιστεύαμε ότι η αρχή της ανασκαφής ενός ναυαγίου θα πρέπει να πραγματοποιηθεί διερευνώντας ταυτόχρονα τον χώρο του μνημείου περιφερειακά έτσι ώστε να μπορούμε να εκτιμήσουμε την έκταση του.
Το επιφανειακό στρώμα της τομής Α4 παρουσίασε ελάχιστο ενδιαφέρον, αμέσως όμως μετά τον καθαρισμό λιγότερο από 10 εκ. άμμου εμφανίστηκε ένα ενιαίο στρώμα από αμφορείς πολλοί από τους οποίους ήταν στραμμένοι στην ίδια κατεύθυνση. Οι αμφορείς σχεδιάστηκαν, φωτογραφήθηκαν και άρχισε η ανέλκυση τους. Πριν ακόμα ολοκληρωθεί η αφαίρεση των τελευταίων κομματιών, εμφανίστηκαν ακέραια λεπτά χρηστικά αγγεία καθώς και διάφορα όστρακα κεραμικής κυρίως μελαμβαφή. Ανάμεσα στην λεπτή κεραμική βρέθηκαν και διάφορα μεταλλικά μικροαντικείμενα, όπως π.χ. μολύβδινα ελάσματα και βάρη, μία χάλκινη κύαθος και ένα συσσωμάτωμα από το οποίο διασώθηκε το καλούπι ενός διπλού σιδερένιου πέλεκυ μαζί με το ξύλινο στέλεχος του και με τα αρχικά του κατόχου του [ΝΙΚ] χαραγμένα στο επάνω τμήμα του.
Από τα πιο σημαντικά ευρήματα θεωρούμε τα δύο μολύβδινα στελέχη μιας άγκυρας βάρους Α= 33,95 kg Β= 37,65 kg και τα διάφορα τμήματα ξύλου που βρέθηκαν μαζί με χάλκινα καρφιά. Οι αρχικές μας απόψεις όσον αφορά την χρονολόγηση του ναυαγίου επιβεβαιώθηκαν με τα πρώτα δείγματα λεπτής κεραμικής, τα οποία είναι τα εξής:
Ένας μελαμβαφής αττικός σκύφος Τύπου [Α] με το γράμμα "Χ" χαραγμένο στη βάση του, μία ακέραιη λεκανίδα με το πώμα της, πιθανόν κορινθιακής προέλευσης, δυο μόνωτοι κύαθοι ένας από τους οποίους είναι μελαμβαφής, καθώς ο δεύτερος δεν σώζει ίχνη γανώματος, ένα άωτο ακέραιο σκυφίδιο με κόκκινο γάνωμα εσωτερικά, μαύρο εξωτερικά και με ίχνη από εγχάρακτα γράμματα στο εσωτερικό τμήμα. Επίσης μία αρκετά σπάνια ακέραιη οινοχόη σε σχήμα μανιταριού με χαραγμένο το γράμμα "Μ'' στους ώμους, ένα σχήμα που δεν εμφανίζεται μετά το τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα. Μια παρόμοια οινοχόη έχει βρεθεί στις ανασκαφές της Αρχαίας Αγοράς.
Από την μέχρι σήμερα μελέτη της λεπτής κεραμικής που προέρχεται από την ανασκαφή της τομής Α4 καθώς επίσης και ενός νέου ευρήματος, λυχνάρι τύπου 21B σύμφωνα με την δημοσίευση της Αρχαίας Αγοράς, το οποίο προέρχεται από την φαεινή ανασκαφή της τομής A3, η χρονολόγηση του ναυαγίου συμπίπτει απόλυτα με την εκστρατεία του Κίμωνα που είχε σκοπό να διώξει του Πέρσες από τη Θράκη και να απαλλάξει τη θαλάσσια περιοχή από τους πειρατές, έτσι ώστε να καταστεί δυνατή η επικοινωνία της Αθήνας με το Βόσπορο από ξηρά και θάλασσα το 476 π.Χ.
Μετά την περίοδο αυτή που πιθανόν η Αλόννησος, η σημερινή Κυρά - Παναγιά, εισήλθε μαζί με τη Σκύρο υποχρεωτικά στην πρώτη Αθηναϊκή Συμμαχία, δεν θα ήταν διόλου απίθανο ένα Αθηναϊκό εμπορικό πλοίο της εποχής να ακολουθούσε τους θαλάσσιους δρόμους του αρχιπελάγους και να βυθίστηκε, ενώ προσπαθούσε να προσεγγίσει τις ακτές της αρχαίας Αλοννήσου.
Τα αποτελέσματα της φετινής ανασκαφικής έρευνας ελπίζουμε να εμπλουτίσουν τις γνώσεις μας για την πορεία που ακολουθούσε αυτό το μικρό σκάφος σε μία περίοδο σημαντική για την ιστορική, πολιτιστική και ναυτική εξέλιξη της Ελλάδας. Όμως την πιο μεγάλη σημασία αποδίδουμε στον εντοπισμό και αποκάλυψη κατά τη διάρκεια της φετινής ανασκαφικής περιόδου μεγάλου ξύλινου στελέχους διαστάσεων 70 Χ 17 εκ. Μπορούμε, λοιπόν με λιγότερες επιφυλάξεις να αναφερόμαστε στη διάσωση μεγάλου τμήματος του ξύλινου σκαριού που φαίνεται να βρίσκεται σκεπασμένο από την άμμο του βυθού στα κατώτερα στρώματα της ανασκαφής.
Πιστεύουμε ότι θα ήταν πρόωρο ακόμα να οδηγηθούμε σε συμπεράσματα, όμως είμαστε σίγουροι ότι οι επόμενες ανασκαφικές περίοδοι μας επιφυλάσσουν πολλές εκπλήξεις για ένα άγνωστο εν πολλοίς πεδίο, όπως η αρχαία ναυπηγική και μάλιστα των μέσων του 5ου π.Χ. αιώνα.

Φ.Κ. Δημήτρης Χανιώτης & Δημήτρης Καζιάνης,
Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Αθανασίου Χρήστος Γ., Η Νήσος Αλόννησος,. Αθήνα 1964.
2. Bound, Mensun, "The Dattilo wreck [Panarea, Aeolian islands]; first season Report", UNA [1998] 18.3:203-219
3. Efstratiou N., "Agios Petros a neolithic site in the Northern Sporades, Aegean Relationship during the Neolithic of the 5th Millennium", BAR International Series 241, 1985.
4. Eiseman, Cynthia Jones and Ridgway, Rrunilde Sismondo, The Porticello Shipwreck, A Mediterranean Merchant Vessel of 415-385 B.C. Texas and Μ University Press [1987].
5. Empereur, J.Υ. et Garlan, "Recherches sur Les Amphores Grecques", BCH Supplement XIII, Paris 1986.
6. Frost. H., "Anclors, the potsherds of marne archaeology on the recordings of pierced stones from the Mediterranean", Marine Archaeology London 1971.
7. Grace, Vir, The Stamped Amphora Handles found in the American Excavations in the Athenian Agora 1931 - 1932. Harvard University Press, Cambridge Massachusetts [1934].
8. Kapitan, Gerhard, "Greco - Roman anchors and the evidence for the one-armed wooden anchor in antiquity", Marine Archaeology. London, 1971.
9. Kondrashov, ΑΙ., "Underwater investigation at Cape Panagia on the Taman Peninsula, Straits of Kerch", UNA [1995] 242:109-119
10. Κριτζάς X., To Βυζαντινό ναυάγιο Πελαγοννήσου - Αλοννήσου, AAA Αρχαιολογικά Χρονικά, Τόμος IV, τεύχος 2, 1971.
11. Parker, Anthony J., "The evidence provided by underwater anchaeology for Roman trade in the Western Mediterranean", Marine Archaeology, London 1971,
12. Sampson, D., Halonessos, Deserted islands, Athens 1972,
13. Sparkes, Brian A. and Talcott, Lucy, The Athenian Agora, Black and plain Pottery of the 6th, 5th and 4th Centuries B.C., volume XII, parts 1 and 2, Princeton, New Jersey 1970.